www.tayyareci.com                  ANA SAYFA Tayyareci Türkçe Site Türkiye'nin gerçek havacılık sitesi
Tayyareci English Site
Tayyareci Deutsch Site
Sitede Arama :
 

BİRİNCİ DÜNYA SAVAŞI ''TÜRK HAVA HAREKATI'' 

 

 IRAK-İRAN CEPHESİ - 1

 

Osmanlı İmparatorluğunun Cihadı Mukaddes ilan ederek Almanlar safında savaşa girmesi, İngiliz İmparatorluğunun en önemli bir sömürgesi olan Hindistan'ın güvenliğini ve korunmasını tehlikeli bir duruma sokmuştu. Çünkü, Hindistanda 60-70 milyon müslüman bulunuyordu. Bunların ayaklanmaları İngilizler için büyük bir kuşku idi. Almanların savaştan önce Bağdat demiryolunu yapma girişimleri doğuya nüfuz etme siyasetinin bir başlangıcı sayılıyordu. 

    Irak batıdan Hindistan'a yapılacak istila hareketlerinin anayolu üzerinde bir bölge olup, özellikle Basra körfezinin Alman denizaltıları için harekata elverişli bir deniz üssü ve Hindistanın savunmasında askeri bakımdan önemli bir köprü başı idi. 

    İngilizler, Irak ve Basra körfezinin siyasi ve askeri bakımdan olan büyük önemini anlamış bulunduklarından burasını ele geçirmek için fırsat kollamakta idiler. 

    Tarafların kuvvetleri şöyleydi:

    -Türk Kuvvetleri:

     Birinci Dünya Savaşı başladığı zaman Türk Başkomutanlığı Irak'daki 13 ncü Kolorduyu doğudaki 3 ncü Orduya, Musul'daki 12 nci Kolorduyu da Halep'e nakletmeye; Irak ve dolaylarında yalnız üç Seyyar Jandarma, üç Hudut Taburu ile aşiret birlikleri ve 26 ncı Alayın 1 nci Taburunu bırakmaya karar vermişti. Daha sonra Irak'ın İngilizler tarafından işgal edileceği haberinin alınması üzerine, 21 Ağustos 1914'de 13 ncü Kolorduya bağlı 38 nci Tümen Irak'da bırakılmıştı. 

    -İngiliz Kuvvetleri:

     Irak bölgesini ele geçirmek üzere Hindistan'da toplam olarak 12 piyade taburu, bir süvari alayı, yedi sahra, iki dağ olmak üzere dokuz topçu bataryasından kurulu bir kuvvet hazırlanmıştı. Buna ilave olarak 18 deniz aracı ve altı küçük steambot vardı. Bu tarihte Irak'a gönderilen kuvvetlerde hava birliği yoktu. 

        

(1) 1914 Yılı Hava Harekatı ve Faaliyetleri:

    Türklerin Irak bölgesindeki kuvvetlerinin büyük kısmını çekmeleri üzerine 6 Kasım 1914'de Basra körfezine giren İngilizler, karaya asker çıkararak Fav'ı işgal ettiler. Böylece memleketin en uzak bölgesi olan Irak'da bir cephe daha açılmış oldu.

    Fav'ı işgal eden birlikler İngiliz harp gemilerinin ateş desteği ile Abadan yakınlarına kadar ilerlediler. Düşman taarruzları karşısında Türk kuvvetlerinin bir kısmı Korno'ya çekildi. 21 Kasım'da İngilizler Basra'ya girdi. İleri harekata devam eden düşman 4 Aralık 1914'de Korno'ya taarruza geçti. Dört gün devam eden muharebelerden sonra 9 Aralık'da Korno'yu alan İngilizler buradaki Türk birliklerini esir ettiler. 

    1914'de Irak Cephesinde her iki taraftanda hava keşif, gözetleme ve harekat görevi yapılmamıştı.

       

            (2) 1915 Yılı Hava Harekatı ve Faaliyetleri:

    1914 yılı sonlarında Basra ve Korno'yu almış olan İngilizler ileri kuvvetleriyle Ahvaz ve Korno kuzeyi çizgisine kadar ilerlemişler ve burada yapacakları yeni bir hamle için hazırlığa başlamışlardı. Hazırlıklarını arttıran ve takviye edilen İngiliz kuvvetleri kuzey doğrultusunda ilerleyerek Türk kuvvetlerinin işgal ettiği Muzeyrea mevziini almışlar ve 9 Aralık'da 38 nci Türk Tümenini kayıtsız şartsız teslim olmaya mecbur etmişlerdi. 

                  (a) Rota Muharebesi:

    İngiliz kuvvetlerinin 1 Ocak'da Mezbile'deki ve 6 Ocak'da Fırat nehri dolaylarındaki Türk mevzilerine karşı giriştikleri taarruz başarıya ulaşamamıştı. Daha sonra takviye edilen düşman kuvvetleri yeniden taarruz etmişlerse de Türk birliklerinin azimli savunmaları karşışında püskürtülerek geri çekilmek zorunda kalmışlardı.

                  (b)  Şuaybe Muharebesi:

    Rota Muharebesinden sonra aşiret kuvvetleri ve yeni kurulan birlikler ile kuvvetlenen ve üç koldan harekete geçen Türk kuvvetleri küçük çatışmalardan sonra büyük kısmını teşkil eden sağ yan birlikleriyle 12 Nisan 1915'de İngilizlerin hazırladığı Şuaybe mevziine taarruz etti. Yapılan taarruz, düşmanın ciddi direnmesiyle karşılaştığından başarıya ulaşamadı ve Türk birlikleri geri çekilmek zorunda kaldı. Bu muharebeden sonra Irak Cephesinde ilk hava faaliyetini İngilizler yaptılar. 14 Mayıs 1914'de Basra'ya gelmiş olan Morris Ferman tipindeki iki İngiliz uçağından birine 27, diğerine 31 Mayıs'da muharebe sahası üzerinde keşif ve gözetleme görevi verildi.

    Düşman Şuaybe muharebesinde başarı sağladıktan sonra Amara ve Nasıriye üzerine yürüdü.

                   (c)  İkinci Rota Muharebesi:

    Rota mevziinde savunmada bulunan Türk tümenine 31 Mayıs'da taarruz eden düşman 3 Haziran 1915'de Amara'yı işgal etti.

    Bu muharebede İngiliz uçakları kara birliklerine keşif, gözetleme ve taarruzi destek görevi yapmıştı. İngiliz komutanlığı eldeki uçakların ihtiyaca yeterli olmadığını gerekçe göstererek birkaç uçağın daha Irak'a gönderilmesini teklif etmişti. İstek uygun bulunmuş, Mısır'da bulunan müfrezelerden ikisinin ay sonuna kadar Irak'a gönderileceğini bildirmişti.

    14 Haziran 1915'de iki düşman uçağı Nasıriye yönünden gelerek Türk birliklerine ve aşiretlerine kışkırtıcı bildirge ve gazeteler attılar. Haziran ayı sonlarında, Irak'a gönderileceğine söz verilen uçaklardan biri 19 Temmuz 1915'de diğeri de üç gün sonra Basra'ya gönderilmiş ve böylece Irak'daki uçakların sayısı dörde yükselmişti. Bu uçakların gelmesiyle hava keşiflerine hız veren düşmanın iki uçağı Nasıriye dolaylarında Türk topçusunun ateşi ile düşürüldü.

                    (d)  Nasıriye'nin düşmesi:

    24 Temmuz 1915'de kuvvetli topçu desteği ile taarruza geçen 10 tabur gücündeki düşman birlikleri Fırat nehrinin sağ ve sol kıyılarında Nasıriye'nin güney doğusundaki Türk mevzilerine girmeye ve çetin geçen muharebelerden sonra 25 Temmuz'da Nasıriye'yi elde etmeyi başardılar.

                    (e)  Dicle Nehrindeki Harekat:

    Düşman Nasıriye'yi aldıktan sonra takviye birlikleri getirerek Dicle nehri boyunca ileri harekata devam etti. Bu durum karşısında Şeyhsaid'deki Türk süvari birlikleri, önceden Kütülamare'ye çekilmiş bulunan Türk kuvvetlerinin büyük kısmına katılmak üzere harekete geçmişler, düşman kuvvetleri de 13 Eylül'de Şeyhsaid'e girmişlerdi.

    Bu harekat süresince düşman kuvvetine dört uçak keşif, gözetleme ve taarruzi destek görevi yapmıştı.

    Eylül ayında düşman Dicle nehrinden gambot, nakliye gemileri, ağır top taşıyan dubalar ve birçok yelkenli gemilerle Türk cephesine yaklaşarak çıkarma yapmış ve Türk mevzilerini karadan ve nehirden ateş altına alarak taarruza başlamıştı. Taarruz öncesi ve taarruz sırasında düşman uçakları Türk birlikleri üzerinde keşif ve gözetleme yaparak bu birliklerin durumunu tespite çalışmıştı.

    Bu uçuşlar sırasında 16 Eylül'de bir düşman uçağı Türk birliklerinin açtığı ateşle düşürülerek uçuş ekibi esir edilmişti. 27 Eylül'de de başka bir düşman uçağı yere inmeye mecbur edilmişti. Esir edilen uçuş ekibinin sorgusunda İngilizlerin Irak'da yedi uçağı bulunduğu ve Dicle dolaylarındaki kara birlikleri mevcudunun 15.000 olduğu öğrenilmişti. Gerçekte ise, kara kuvveti 11.000 muharibe çıkarılmıştı.

    Kütülamare'ye taarruz için hazırlanan düşman birlikleri gerilerine gönderilen Türk süvarileri 27 Eylül'de Şeyhsaid'i geri almış, düşman telgraf hatlarını tahrip etmiş ve bu hatları tamir için gönderilen müfrezeyi esir etmişti.

                     (f) Kütülamare Muharebeleri:

    İngilizler,  28 Eylül 1915'de üstün kuvvetlerle taarruza geçti. Kütülamare dolaylarında yapılan kanlı muharebelerde Türklerin Dicle kolundaki sol kanat grubunun düşmesi nedeniyle durum ciddi bir şekil almış, er ve subaylar ertesi gün muharebe edemeyecek şekilde yorgun, moralleri bozulmuş olduğundan elde kalan kuvvetlerle, Kütülamare'deki birliklerin ve topçunun Selmanpek mevziine çekilmesi 28-29 Eylül'de emredilmişti. İngiliz uçaklarının devamlı taarruzlarına rağmen Türk birlikleri muntazam bir şekilde Selmanpak mevziine çekilmişti. 

    İngiliz uçaklarının Türk birliklerine ve karargahlarına yapmış olduğu akınların gittikçe artması karşısında Türk komutanlığı, birliklerin havadan yapılacak düşman keşif, gözetleme ve taarruzlarına karşı bir önlem olarak gündüzleri çadır kurulmamasını ve uçakların gelişleri esnasında er ve hayvanların sütre gerilerinde gizlenmelerini emretti. 

    Düşman uçakları Selmanpak mevzilerine kadar uzayan keşif uçuşlarında Dicle nehrindeki Türk teknelerine taarruz ediyorlardı. Bu taarruzlardan birinde yerden açılan ateşle isabet alan düşman uçağı yere inmiş ise de bir müddet sonra tekrar havalanmıştı. 

    İngiliz hava faaliyetlerine karşı bu cephede Türk uçagı bulunmadığından düşman kuvvetlerinin keşfi ve hava faaliyetlerinin önlenmesi mümkün olmuyordu. Irak ve Havalisi Komutanlığı Türk kara harekatını destekleyecek, düşman kuvvetleri hakkında bilgi toplayacak hava birliklerine şiddetle ihtiyaç hissetmekteydi. Bu sırada 6 ncı Türk Ordusu üç tümen daha ilave edilerek kurulmuş komutanlığına da Mareşal Vonder Goltz getirilmişti. Yeni komutan 1915 Ekim ayında cephede çarpışan birliklere hava desteği yapacak şimdilik dört uçağın gönderilmesini ve bu uçakların gelmesine kadar ele geçirilmiş olan düşman uçaklarını onarmak ve uçurmak için bir pilot ile bakım personelinin Bağdat'da bulundurulmasını Başkomutanlığa teklif etmişti. Bu arada İngiliz kuvvetleri Aziziye'ye kadar ilerlemiş ve uçaklarını buraya intikal ettirmişti. 

    13 Ekim 1915'de Bağdat kuzeyi ve güneyindeki telgraf hatlarını tahrip etmek için gönderilen düşman uçaklarından biri Türk kuvvetlerinin ateşleriyle düşürülmüş, pilot ve rasıdı esir edilmiş ve uçak da ele geçirilmişti. 

    Düşman hava birliklerini devamlı takviye ediyordu. 5 Kasım 1915'de 3E-2C tipinde dört İngiliz uçağı daha Basra'ya gönderilerek 30 ncu İngiliz Tayyare Bölüğü kurulmuştu. Bölük iki takımlı olup, her takımda üç-altı uçak bulunacaktı. Bu teşkilat kurulduğu zaman uçak sayısı yediye yükselmişti.

                     (g)  Selmanpak Muharebeleri:

    21 Kasım 1915'de İngiliz Kuvvetleri Komutanı General Towsnhend 30 ncu Tayyare Bölük Komutanı Binbaşı Reyli'den Selmanpak mevzileriyle Bağdat dolaylarındaki Türk kuvvetlerinin durumunu keşfetmesini istemişti. Öğleden sonra emredilen sahaya uçan Binbaşı Reyli, Selmanpak mevziinin 6.5 kilometre doğusuna geldiği zaman Türk mevzilerinin iki hat üzerine tahkim edildiğini ve kuzeydeki hattın çok kuvvetli olarak tutulduğunu haritasına işaret etmişti. Pilot Selmanpak mevzilerine büyük takviye kuvvetlerinin geldiğini görerek, mevzinin durumunu daha ayrıntılı olarak tespit etmek üzere güneydeki hatta döndüğü zaman Türk birliklerinin açmış olduğu ateşlerden isabet alarak düşürülmüş ve esir edilmişti. Uçak fazla hasara uğramadığından küçük bir onarımdan sonra uçabilecek duruma gelecekti. Aynı gün keşif yapan ikinci bir İngiliz uçağı daha düşürülmüştü.

    22 Kasım 1915'de İngilizler Selmanpak mevzilerine taarruza geçtiler. Yapılan kanlı muharebelerden sonra İngilizler bu mevzilerin bir kısmına girmeyi başardıysa da kısa bir süre sonra Türkler karşı taarruza geçmişlerdi.

    Türk komutanlığı düşman eline geçen Selmanpak mevzilerini geri almak için başlattığı karşı taarruzların devam ettirilmesine karar verdi.

    Bu muharebeden önce Birussebi'den gelen Pilot Üsteğmen Fazıl düşmandan ele geçirilen uçakları faal duruma sokmak için büyük bir çaba harcayarak birkaç uçağı göreve hazırlamıştı.

    25 Kasım 1915'de Türk Komutanlığı Kurmay Başkanı hazırlanan uçaklardan birini Nehrivan yönünde düşman kuvveti bulunup bulunmadığını keşfetmek için görevlendirmiş ve görevden sonra uçağın Diyale köprüsü yakınına inmesini ve keşif raporunu komutanlığa vermesini emretmişti.

    Bu emre göre yapılan keşif sonucu elde edilen bilgilerden, düşmanın Selmanpak mevziinden çekilmekte olduğu anlaşılmıştı. Düşmanın çekilme yönünü tespit için bir keşif uçağının daha uçurulması emredilmişti. Görev bölgesine giden keşif uçağının topladığı bilgilerden İngiliz kuvvetlerinin Bağdadiye ile Hamas arasında Dicle dirseklerinde toplandıkları tespit edilmişti. Düşmanın çekilmesi üzerine Türk kuvvetleri Selmanpak mevzilerini işgal etmiş ve düşman kuvvetlerini takip etmeye başlamıştı. Takip sırasında pek çok eşya, erzak, cephane ve iki de uçak ele geçirilmişti.

    Düşmanın Kütülamare'de direnen kuvvetleri Türk birlikleri tarafından sıkıştırılmaya başlandı ve bu bölgede ele geçirilen dubalarda iki uçak ile pek çok sayıda uçak malzemesi de bulunuyordu. Düşman Kütülamare'de bir kısım kuvvet bırakarak büyük kısmı ile Dicle'nin doğusundan Şeyhsaid yönünde çekilmeye devam etti. Türk kuvvetleri Kütülamare'yi kuşatma ve büyük kuvvetlerle de çekilen düşmanı takibe devam ediyordu.

    Bu muharebeler sırasında Türk keşif uçakları Bağdat dolaylarında hurmalıklar arasında seçilen hava alanından harekat yaptılar. Düşmandan ele geçirilen uçaklarla göreve devam edilirken 1915 yılı Aralık ayında 2 nci Tayyare Bölüğü Bağdat'a gelmeye başlamıştı. 2 nci Bölük gelmeden önce Pilot Üsteğmen Fazıl, Yüzbaşı Fettah ve

Üsteğmen Mehmet Ali ile birlikte keşif görevlerine devam ettiler. İlk uçuşlarını Aziziye'de yapan Türk uçucuları sonradan Kütülamare'de hazırladıkları ileri alandan uçmaya başladılar. Bölükte, uçucu olarak Çanakkale Muharebelerine de katılmış olan Üsteğmen Mehmet Ali'nin başarılı görevleri olmuştu. Bu subaya göstermiş olduğu başarılardan dolayı bir yıl kıdem verilmesi için üst makamlara yazılmıştı.  Aralık ayı sonlarına kadar düşman durumu hava keşifleriyle devamlı olarak takip ediliyordu. 

 Devamı için tıklayınız
 

Editör : Ercan ÇETİNERLER

KAYNAKLAR

Copyright © 2000-2001 Tayyareci


Bilgi Portali | Forum | Haberler | Havacilik | Daily News | Noticias